«حکم کمک به ظالم» از طریق مستقیم با غیرمستقیم با توجه به مباحث عصر جدید  

به گزارش خبرنگار سرویس حوزه و روحانیت خبرگزاری رسا، بر اساس مبانی مشترک فقه اسلامی، «معاونت بر ظلم» تنها به مشارکت عملی در فعل ظالمانه محدود نمی‌شود، بلکه هرگونه رفتار، گفتار یا فعالیتی که عرف آن را یاری‌رساندن به ستم و تقویت ظالمان بداند، در دایرهٔ حرمت قرار می‌گیرد. در عصر جدید، با گسترش ابزارهای ارتباطی، یکی از برجسته‌ترین مصادیق این یاری‌رسانی، کمک رسانه‌ای است؛ امری که در منابع قرآنی و روایی تحت عنوان «تعاون بر اثم»، «رکون به ظالم» و «تزیین عمل ظالم» مورد نهی قرار گرفته است.

 

 

در فقه اسلامی، ظلم از بزرگ‌ترین محرّمات شمرده شده و کمک به ظلم، چه به‌صورت مستقیم و چه غیرمستقیم، ذیل عنوان معونه الظالم یا تعاون بر الإثم قرار می‌گیرد. ملاک اصلی در بسیاری از متون فقهی، عرف است؛ یعنی هر عملی که عرف آن را یاری‌رساندن به ظلم بداند در حکم حرمت قرار می‌گیرد.

 

در موضوع مورد بحث  نیز تفکیک میان دو نوع کمک مشاهده می‌شود:

 

الف: کمک مستقیم: مشارکت در اجرای فعل ظالمانه (مانند نگه‌داشتن مظلوم یا رساندن ابزار ضرب).  

 

به: کمک غیرمستقیم: فراهم کردن مقدماتی که عملاً به ادامه ظلم کمک می‌کند (مثل آب‌دادن به ظالم در حین اجرای ظلم).

 

یکی از مصادیق کمک غیر مستقیم در زمانه ما و عصر حاضر  انتشار، بازنشر، تأیید یا تبلیغ محتوایی که به گسترش ظلم، مشروعیت‌بخشی به ستمگران، تضعیف مظلومان یا تقویت رویکردهای ظالمانه بینجامد می باشد که بر اساس مبنای عقلایی و فقهی، نوعی معونه‌ی ظالم محسوب می‌شود.

 

از آنجا که رسانه‌ها می‌توانند با برجسته‌سازی یا تحریف واقعیت، به شکل‌گیری افکار عمومی منجر شوند، نقش آنان نه صرفاً منعکس‌کننده، بلکه گاه تعیین‌کننده در بروز یا استمرار ظلم است. بنابراین، تأیید، تکرار، یا بازنشر محتوایی که عرفاً تقویت ظلم شمرده شود، همانند کمک‌های مستقیم و فیزیکی، در قلمرو رفتارهای ممنوع قرار می‌گیرد.

 

این مبنا نهی از کمک به ظالم در فقه شیعه و اهل سنّت سابقه‌ی روشن دارد. که در ادامه به بررسی ادله نهی از کمک به ظالم اشاره می‌کنیم.

 

 

اولین ادله از مبانی نهی از کمک به ظالم آیات قرآن است.

 

 

در سوره مائده، آیه ۲ بیان شده: «وَلَا تَعَاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ» این آیه به همکارى بر نیکى و تقوا فرمان مى‌دهد- که بر حسب موارد، واجب یا مستحب است- و از معاونت بر گناه و ستم نهی مى‌کند.

 

فقها از این آیه، قاعده‌ای کلّی استخراج کرده‌اند که هر نوع یاری‌رساندن به ظلم در این نهی داخل است. [القواعد الفقهیة (بجنوردى) ج۱، ص۳۰۳؛ فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت، ج۱، ص۱۸۶.] 

 

 

دومین آیه ای که بر نهی بر کمک به ظالم تاکید دارد سوره هود، آیه ۱۱۳ است؛  در این آیه آمده است: «وَلَا تَرْكَنُوا إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا فَتَمَسَّكُمُ النَّارُ» به ظالمان تکیه نکنید، که آتش شما را درخواهد گرفت.  

 

مفسران (شیعه و سنّی) «رکون» را شامل هرگونه تمایل، اعتماد یا کمک عملی دانسته‌اند. این قاعده یکی از قواعد اساسی و کارآمد است که به دلیل کمتر شناخته شدن و تأثیرگذاری بر همۀ جنبه‌های فردی و اجتماعی، اهمیت ویژه‌ای دارد. عدم رکون به ظالم به معنای عدم گرایش و اطمینان به ظالم است که در منابع دینی بر آن تأکید گردیده و در ابواب مختلف فقه به آن اشاره شده است.

 

اعتماد بی‌قیدوشرط به ظالم، از منظر فقهی مردود است و در تعامل با او باید احتیاط شرعی رعایت گردد. در تطبیق این قاعده، فقهای شیعه حتی در مواردی چون پرداخت وجوهات شرعی (خمس و زکات)، اقتدای به ظالم، اقتدا به امام عادل منصوب از سوی سلطان جائر، حکم اعادۀ نماز در صورت کشف کفر امام جماعت پس از اقامه، اطاعت از پدر ظالم در عبادات، همراهی در سفر، ساخت مسجد، ضوابطی را مطرح کرده‌اند که نشان‌دهندۀ تأثیر مستقیم این قاعده در صحت و مشروعیت اعمال عبادی است.

 

رهبر شهید انقلاب میفرمایند: لا تَرکَنوا اِلَی الَّذینَ ظَلَموا»؛(۱) به کسی که ستمگر است، به ظالم اعتماد نکنید، گرایش پیدا نکنید -«رکون» یعنی میل پیدا کردن و گرایش پیدا کردن و اعتماد به او کردن- به آدم ظالم اعتماد نکنید. نتیجه‌ی اعتماد کردن به ظالم همین میشود که شما می‌بینید دولتهای مسلمان، مجموعه‌های اسلامی به ظالم‌ترین و ستمگرترین عناصر عالَم اعتماد میکنند و نتیجه‌اش را دارند مشاهده میکنند و می‌بینند.۱۳۹۹/۰۲/۰۶

 

 پشت سرهم آمدن نهى از ظلم وركون به ظالم بيانكر آن است كه ركون به ظالمان در نهايت خود وسيله اى خواهد شد كه ناگزير ارتكاب به ظلم وطغيان را به دنبال خواهد داشت؛ حتی اگر رکون کنندگان از پیش چنین قصدی نداشته باشند.

 

 

دومین دلیل از ادله و مبانی نهی از کمک به ظالم روایات معصومین علیهم‌السلام است.

 

 

در روايات بسيارى به تعاون بر نيكى‌ها ويارى رساندن به مظلومان ومحرومان، سفارش شده واز كمك ويارى به ستمگران نهى شده است و ما در اينجا چند حديث ذكر مى‌كنيم:

 

«يارى كردن مسلمان، از يك ماه روزه‌ى مستحبّى واعتكاف بهتر است». [وسائل، ج 11، ص 345.]

 

«هر كس ظالمى را يارى كند، خودش نيز ظالم است». [وسائل، ج 11، ص 345.]

 

«حتّى در ساختن مسجد، ظالم را يارى نكنيد». [وسائل، ج 12، ص 130]

 

 

وَ فِي قَوْلِهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ: مَنْ أَعَانَ ظَالِماً سَلَّطَهُ اَللَّهُ عَلَيْهِ. [الخرائج و الجرائح، ج۳، ص۱۰۵۸] پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : هر كس ستمگرى را كمك كند ، خداوند او را بر وى مسلّط گرداند.

 

طبق آنچه از روایات شیعه بدست می آید حتی کمک‌های ظاهراً کوچک مانند  یک دلو آب به ظالم و سیراب کردن  شترشان نهی شده است؛ این نشان می‌دهد که فقه شیعه کمک غیرمستقیم را نیز ممنوع می‌داند. 

 

هر چیزی­ که از نظر عرف، کمک به ظالم محسوب شود، حرام است؛ چه کمک مستقیم باشد، مانند اینکه ظالمی بخواهد فردی را شلاق بزند و کسی به او کمک ‌کند، مثلاً شلاق به دستش ‌دهد، یا این مظلوم را نگه­‌دارد تا او کتک بزند. این کمک مستقیم است، و چه کمک غیر مستقیم باشد؛ مثل اینکه ظالم در اثنای کار ظالمانه‌اش، تشنه شود و شما به او آب دهید تا تشنگی‌اش فرو نشیند و به ظلمش ادامه دهد.

 

از مصداق­‌های متداول و رایج امروزی، کمک تبلیغاتی است؛ مثل تبلیغ برای کشتن شیعیان. یا مثل اینکه کسی در فکر ترور باشد و دیگری با نقشه کشیدن او را راهنمایی کند. این هم کمک به ظالم است.

 

همچنین اگر عده­‌ای بخواهند جلوی ظلم را بگیرند و دیگری کار ظالم را توجیه کند؛ مثل فتوا به جواز قتل حضرت سیدالشهداء(ع). همۀ اینها معونه محسوب می‌شود؛ چون عرف اینها را کمک به ظلم می‌داند.[ ایت الله العظمی خامنه ای، رساله آموزشی، ج۲، معاملات، درس۳۲]

 

 

در این بخش برخی از روایات اهل سنت بر نهی از کمک و یاری به ظالم بیان می‌شود.

 

 

رسول خدا(ص):

 

«انصر أخاك ظالماً أو مظلوماً؛ قیل: كيف أنصره ظالماً؟ قال: تَحْجُزُهُ عَنِ الظُّلْمِ.»  [ شرح فارسی شهاب الأخبار(کلمات قصار پیامبر خاتم ص)، متن، ص: 311]

 

برادرت را یاری کن اگر ظالم بود اگر مظلوم. گفتند: چگونه یاری کنیم ظالم را؟- گفت که: او را از ظلم کردن باز دارید تا ظلم نکند.

 

 

در الدر المنثور في التفسير بالماثور سیوطی از رسول خدا روایت نقل شده:

 

وَأخرج الْحَاكِم وَصَححهُ عَن ابْن عمر قَالَ: قَالَ رَسُول الله صلى الله عَلَيْهِ وَسلم من أعَان على خُصُومَة بِغَيْر حق كَانَ فِي سخط الله حَتَّى ينْزع [ج۳، ص۱۲] 

 

هر که در نزاع ناحق کسی را یاری کند، در خشم خداست.

 

از روایات اهل سنت نیز کمک و یاری ظالم نهی شده است که این نشان دهنده آن است که در فقه اسلامی چه شیعه و چه اهل سنت هر نوع یا یک ظالم را نهی نموده است .

 

در نتیجه بر اساس مجموع آیات و روایات، سه اصل قطعی در فقه شیعه و اهل سنّت شکل می‌گیرد:

 

اصل ۱: حرمت مطلق کمک به ظلم  

 

چه کمک عملی و چه تأیید، توجیه، راهنمایی، تسهیل یا تبلیغ.

 

اصل ۲: ملاک عرفی  

 

هر فعلی که عرف جامعه آن را «یاری به ظلم» بشناسد حکم حرمت دارد.

 

اصل ۳: تفاوت میان کمک به شخص و کمک به عمل  

 

ممکن است یاری‌رسانی به فرد، اگر موجب تقویت رفتار ظالمانه شود، حرام باشد حتی اگر ظاهر کار مباح باشد؛ مانند دادن آب به ظالم در حال اجرای ظلم.

 

بر اساس همین نگاه جامع، مباحث بیان شده، ادلّهٔ قرآنی و روایی حرمت یاری‌رساندن به ظلم را بررسی کرده و نشان داده است که کمک رسانه‌ای و دیگر مباحث عصر جدید نیز در منطق فقه اسلامی داخل همان حکم کلّی قرار می‌گیرد.

 

 

حامد میرزاخان، پژوهشگر مرکز تحقیقات اسلامی مجلس شورای اسلامی، امام جمعه شهرستان فیروزه